انتخاب، نصب و سیم بندی شستی های سیم دار:

برای انتخاب و نصب یک شستی باید تمام مشخصه های مداری، محیطی، شرایط بهره برداری و … به دقت بررسی شود. بهترین روش برای مشخص کردن این نیازها، مطرح کردن سوال های مناسب است. در این مقاله سعی شده تمام اطلاعات مورد نیاز در سه سوال زیر خلاصه شود. لطفا هنگام انتخاب شستی، این سوال ها را به دقت پاسخ داده و از گزینه های موجود بهترین را انتخاب کنید.

  • شستی چه نقشی در مدار فرمان داشته و برای ایفای این نقش به چه نوع عملگر، رنگ، علائم یا لیبل، وضعیت هشداری، نوع و تعداد پلاتین، روش سیم بندی و … نیاز دارد؟ پاسخ به این سوال ساختار فیزیکی شستی را مشخص می کند.
  • شستی در چه شرایطی و توسط چه افرادی مورد بهره برداری قرار می گیرد؟ پاسخ به این سوال مکانیزیم عملگر، لوازم قفل و نشانه گذاری، سطح دسترسی، محل نصب و … را مشخص می کند.
  • شستی در چه محیطی و داخل چه چیزی نصب می شود؟ پاسخ به این سوال خصوصیات محل نصب از نظر عوامل خارجی مانند تابش نور، نفوذ مایعات و جامدات و روش نصب داخل تابلو یا جعبه های استاندارد را مشخص می کند.

تمام موارد ذکر شده در سوال ها برای انتخاب و سیم بندی یک شستی، اهمیت ویژه ای دارند. در ادامه سعی شده به سوال های فوق پاسخ داده و تمام گزینه های پیشروی برای انتخاب مناسب بررسی شود.

نقش شستی:

در مقالات قبلی انواع عملگر شستی ها در گروه های عملگر معمولی، قارچی، خازنی و … مشخص شد که باید با توجه به نوع مدار انتخاب شود. به عنوان مثال برای شستی های استارت، استپ غیراضطرای، راه اندازی مجدد، تغییر دهنده و … می توان از عملگرهای معمولی استفاده کرد اما در حالت های سریع و اضطراری ما مجاز به استفاده از عملگرهای معمولی نبوده و باید از شستی های قارچی استفاده کنیم.

بعد از انتخاب نوع عملگر به رنگ و وضعیت هشداری آن می رسیم. در قسمت های قبل مفهموم رنگ ها در شستی ها شرح داده شد. علاوه بر رنگ و چراغ سیگنال می توان از مارک های خاصی روی شستی ها نیز استفاده کرد. این مارک ها به صورت دایره، مربع و یا مستطیل شکل بوده و متناسب با شستی دقیقا روی عملگر آن قرار می گیرند. توجه داشته باشید که مارک روی عملگر با لیبل راهنما که در انواع شستی و کلیدهای فرمان و … استفاده می شوند، تفاوت دارد.
استفاده از مارک ها باعث افزایش قدرت تشخیص به صورت تصویری و نوشتاری شده و در تابلوهای شلوغ بسیار مفید است. برخی از پرکاربرد ترین مارک ها در تصویر زیر نمایش داده شده است. جهت انتخاب مارک های مختلف سه راه وجود دارد:

  • از شستی هایی که در کارخانه با این مارک ها آماده شده اند استفاده کنید.
  • با توجه به برند و مدل شستی ها از مارک های قابل تعویض استفاده کنید. این مارک ها در گروه لوازم جانبی برخی از شرکت ها قرار دارند.
  • با توجه به برند و مدل شستی ها، مارک های مورد نیاز خود را طراحی و چاپ کنید. برخی از برندها مواد اولیه و تجهیزات چاپ را هم ارائه می کنند.

علاوه براین مارک ها، قرار دادن لیبل زیر عملگر شستی ها نیز بسیار مهم است. این لیبل های خام هنگام مونتاژ عملگر روی تابلو یا جعبه های استاندارد استفاده شده و می توانند حاوی کد، نوشته و یا علائم مرتبط با نقش شستی که شما در نظر گرفته اید باشند. از خصوصیات مهم  این لیبل ها ارزان بودن و قابلیت استفاده از آن ها در طیف گسترده ای از تجهیزات مانند چراغ های سیگنال، شستی ها، کلیدهای فرمان و … را می توان نام برد.

یکی از روش های استفاده از سیستم های اخباری در تابلو برق ها، انتخاب شستی های چراغ دار است. چراغ شستی ها از نظر نوع، ولتاژ، قابلیت تعویض، اضافه کردن لوازم جانبی و … در مدل های متنوعی تولید می شوند.
لامپ شستی ها را می توان به تجهیزات دیگر مانند انواع رله‌ی کنترل فاز، بار، تایمر ها و … متصل کرد. واحد های ترانسفورماتور و تست بلاک، از لوازمی جانبی پر کاربرد در سیستم های اخباری و شستی های چراغ دار هستند.

بعد از مشخص کردن خصوصیات ظاهری عملگر شستی، باید تعداد، نوع پلاتین و روش سیم بندی آن ها را مشخص کنیم. در قسمت های قبلی امکان تغییر نوع و تعداد پلاتین ها در شستی های امروزی بررسی شد اما این قابلیت در تمام شستی ها وجود ندارد. پس باید تعداد ترمینال ها و امکان تغییر را حتما با توجه به مدار فرمان مشخص کنیم.
شستی ها از نظر نوع اتصال سیم نیز به گروه های مختلفی از جمله با ترمینال های پیچی، با ترمینال های فشاری، با ترمینال های فیشی و با پایه های قابل لحیم کردن روی برد تقسیم می شوند. در تصویر یک نمونه شستی قارچی با ترمینال های فیشی را مشاهده می کنید.

روش سیم بندی شستی باید با توجه به محل و محیط نصب و قبل از تهیه ی شستی ها مورد توجه قرار بگیرد چرا که این خصوصیت قابل تغییر نیست.

شرایط بهره برداری:

سوال دوم جهت مشخص کردن مکانیزیم عملگر، قفل و نشانه گذاری، سطح دسترسی، محل نصب و … بوده و در این قسمت با گزینه های پیش رو آشنا می شویم. عملگر شستی های معمولی می تواند تک و یا چندگانه باشد. شستی های تک برای محل هایی که فرمان ها باید به صورت کاملا تفکیک شده باشند مناسب هستند. فرض کنید می خواهیم تنها یک الکتروموتور را روشن و خاموش کنیم. در ساده ترین حالت می توان از یک شستی استارت و یک شستی استپ با رنگ، مارک و لیبل جدا گانه استفاده کرد. با این کار ضریب خطا بسیار کم شده و اپراتور به سادگی می تواند ماشین را خاموش و روشن کند.
در طرف مقابل اگر بخواهیم یک جرثقیل سقفی یا هر ماشین دیگری را با فرمان های بالا و پائین، چپ و راست، استپ و … کنترل کنیم، بهترین حالت استفاده از شستی های تک می باشد.

شستی ها با عملگر های چندگانه برای مواردی مناسب هستند که تعداد فرمان های خاص یک ماشین کم بوده ولی تعداد ماشین ها زیاد است. به عنوان مثال فرض کنید می خواهیم ۱۰ الکتروموتور را به صورت معمولی خاموش و روشن کنیم. در این حالت تعداد فرمان برای هر الکتروموتور یک استارت و یک استپ است اما تعداد زیاد الکتروموتورها، سیم بندی، حجم، ضریب خطا و … را افزایش می دهد. بهترین حالت برای کنترل این مدار استفاده از ۱۰ شستی با عملگر چندگانه است. در تصویر زیر ریموت سیم دار کنترل جرثقیل را مشاهده می کنید.

در نظر داشته باشید هرگز نباید از شستی های معمولی با عملگر تک یا چندگانه به عنوان شستی و یا قطع کننده های اضطراری و ایمنی استفاده شود. برای این کار تنها باید از شستی های قارچی در رنگ های قرمز و مشکی با قابلیت قفل شدن استفاده کنیم. در تصویر شستی قارچی اضطراری سوئیچ دار را مشاهده می کنید.

شستی های قارچی از نظر رها شدن قفل در سه مدل کششی، چرخشی و سوئیچ دار ساخته می شوند. نوع رها شدن شستی به ایمنی مدار و افراد کنترل کننده ی آن بستگی دارد. در صورتی که راه اندازی ماشین آلات متوقف شده اند نیاز به اطلاعات و تجربه‌ی بالایی دارد، همواره از مدل های سوئیچ دار استفاده کنید.
در برخی از برندها و با استفاده از تجهیزات جانبی می توان صدور فرمان در شستی های معمولی و اضطراری را توسط قفل های آویز محافظت کرد. لازم به ذکر است که مبحث لاک اوت و تگ اوت در کتاب کلیدهای فشار ضعیف بررسی شده است.
این روش در قسمت هایی که راه اندازی ماشین یا تاسیسات بدون هماهنگی می تواند خسارت های جانی و مالی داشته باشد، بسیار اهمیت دارد. تجهیزات نصب قفل های آویز در شستی ها به صورت استاندارد و یا با قرار دادن لوازم جانبی امکان پذیر است. در صورت نیاز به این سیستم حتما قبل از تهیه ی شستی، این قابلیت را کنترل کنید.

آخرین نکته در مورد بهره برداری از شستی ها، محل قرار دادن آن هاست. شستی ها براساس نقش در مدار فرمان به سطوح دسترسی مختلفی مانند امنیتی، اختصاصی، مربوط به یک بخش، عمومی و اضطراری و … تقسیم می شوند. هر یک از این شستی ها باید در محلی خاص و تحت شرایطی خاص نصب شود. در تصویر محفظه‌ی قفل شستی قارچی را مشاهده می کنید.

به عنوان مثال شستی های امنیتی و خاص باید در محل های تحت حفاظت و یا محدوده های کوچک نصب شوند اما شستی های ایمنی و اضطراری باید در بهترین شرایط دسترسی قرار داشته باشند. این نکته در مورد تعداد شستی ها نیز صدق می کند.
شستی ها را می توان با استفاده از لوازم خاصی در تابلو برق و روی ریل های استاندارد نصب کرد. در تصویر شستی قابل نصب روی ریل استاندارد ۳۵ میلی متری را مشاهده می کنید.

شستی های امنیتی و بسیار خاص معمولا یک عدد برای هر فرمان هستند اما شستی های اضطراری در طول خط تولید، نقاط مختلف ماشین آلات، ساختمان و … نصب شده و فرمان یکسانی صادر می کنند.

محیط نصب:

بعد از بررسی نقش و شرایط بهره برداری شستی ها به اطلاعات بیشتری در مورد محل و روش نصب فیزیکی آن ها نیاز داریم. اولین قدم در این مرحله این است که عوامل خارجی و میزان آن ها را به خوبی مشخص کنیم. به عنوان مثال شستی هایی که در معرض تابش مستقیم نور خورشید، اشعه های فرابنفش، حرارت، رطوبت، پاشش آب، نفوذ گرد و غبار، گازهای قابل اشتعال، لرزش، ضربه و … هستند باید مقاوم و متناسب با محیط، انتخاب شوند. شستی ها از نظر میزان مقاومت در برابر عوامل خارجی با کد های EX، IP و IK بالا ساخته می شوند و در برخی برندها برای محافظت از شستی های معمولی نیز کاور و پوشش های خاصی ارائه می شود.

در صورتی که عوامل مخرب و اندازه‌ی آن ها بسیار زیاد باشد، استفاده از کاورها منطقی نبوده و باید از شستی با ساختار متفاوت استفاده کرد. در این زمینه می توان به انواع شستی های ضد انفجار، خازنی و ضد آب اشاره کرد.
در تصویر کاورهای رنگی و انعطاف پذیر برای نصب روی شستی ها را مشاهده می کنید. این کاور ها تا حد مناسبی از نفوذ گرد و غبار و آب به داخل شستی محافظت می کنند.

بعد از انتخاب نوع شستی، باید محل نصب آن را مشخص کنیم. به صورت کلی شستی ها را می توان در جعبه های استاندارد یا روی ماشین آلات و تابلو برق ها نصب کرد. جعبه های استاندارد با توجه به تعداد شستی ها و میزان مقاومت محیطی ساخته می شوند. این جعبه ها را می توان به صورت ثابت روی ماشین آلات نصب کرد و یا به صورت آویز و توسط کابل های قابل انعطاف در دسترس اپراتورها قرار داد. صرف نظر از نوع جعبه ها، معمولا به سوراخ کاری و ابزار خاصی برای نصب شستی در آن ها نیاز نیست ولی باید رنگ، محل نصب، تعداد، قطر و عمق مورد نیاز شستی ها به خوبی کنترل شود. برای درک بهتر، گزینه های موجود در تصویر زیر را مشاهده کنید. گزینه ی a عمق مختلف در شستی ها، b جعبه‌ی نصب یک شستی، c جعبه‌ی نصب سه شستی و d جعبه‌ی نصب شش شستی می باشد.

علاوه بر جعبه های استاندارد، شستی ها را می توان داخل و روی تابلو برق ها نیز نصب کرد. برای این کار با توجه به نوع شستی باید از لوازم نصب روی ریل استفاده کرده و یا برشی با شکل دایره، مربع یا مستطیل روی سطح بیرونی تابلو برق ایجاد کرد.

اغلب شستی ها و چراغ های سیگنال برای نصب به یک برش دایره ای با قطرهای استاندارد ۸، ۱۲، ۱۶، ۲۲ و ۳۰ میلی متری نیاز دارند اما در این میان انواع مربع و مستطیل شکل هم وجود دارند که باید متناسب با آن ها برش کاری انجام شود. به عنوان مثال شستی های ضد آب و مغناطیسی اغلب به صورت مستطیل شکل هستند.

در نظر داشته باشید که قبل از نصب و سیم بندی باید مشخصه های الکتریکی شستی را با مشخصه های مدار مطابقت دهید. این مشخصه ها معمولا توسط لیبل و یا به صورت حک شده روی بدنه‌ی شستی ها قابل مشاهده هستند. برای بیان مشخصه های الکتریکی و غیر الکتریکی ممکن است از سیمبل، کد و اعداد استفاده شود. بسیاری از این المان ها در پلاتین های فرمان استفاده شده در ریموت ها، جوی استیک ها، میکروسوئیچ ها و … به صورت مشترک بوده و در کتاب کلیدهای فشار ضعیف بررسی شده است.

دوره ی تصویری تجهیزات کنترل و فرمان