شستی با عملگر قارچی:

اولین قسمت متمایز کننده ی این شستی؛ عملگر بزرگ، برجسته، بدون قاب و قارچی شکل آن است. شستی قارچی یا Mushroom به گونه ای طراحی شده که به سرعت و بدون نیاز به دقت بالا و حتی با پرتاب اشیا تحریک شود. این خاصیت، استفاده از شستی قارچی را در دو گروه کار معمولی و موارد ایمنی ممکن می سازد.

بر خلاف تصور معمول، شستی های قارچی نیز همانند شستی های عادی در رنگ ها و مدل های مختلف ساخته شده و در موارد غیر اضطراری نیز استفاده می شوند. در تصویر یک شستی قارچی استپ قرمز رنگ را مشاهده می کنید.

علاوه بر خصوصیات عمومی، این شستی ها در مدل های قفل شو یا Emergency Switching Off Push button، قابل اتصال به شبکه های صنعتی، قابل اتصال به رله های ایمنی و … نیز وجود دارند. با توجه به متفاوت بودن عملگر این شستی ها، دیاگرام الکتریکی آن ها نیز با شستی های معمولی متفاوت است. به عنوان مثال یک شستی قارچی غیر اضطراری با پلاتین نرمال باز، طبق تصویر زیر نمایش داده می شود. در ادامه انواع شستی های قارچی و کاربری آن ها بررسی شده است.

شستی های قارچی غیر قفل شو و بدون چراغ با رنگ های غیر از قرمز، در تاسیسات به عنوان شستی های عادی نیز استفاده می شوند. نمونه ی بارز استفاده از این شستی ها، مدارهای کنترل با دو دست است. در مواردی که باید از ماشین های خطرناک فاصله گرفته و مطمئن شویم که هیچ قسمتی از بدن در محدوده ی خطر باقی نمی ماند، از روش فرمان با دو دست استفاده می شود. در این موارد معمولا دو شستی قارچی بدون چراغ، غیر قرمز و غیر قفل شو با فاصله ی مشخص و دور از محیط خطرناک قرار داده می شود. این فاصله باید بگونه ای باشد که یک شخص نتواند هردو شستی را با یک دست تحریک کند. در تصویر زیر ایستگاه کنترل با دو دست توسط دو عدد شستی قارچی غیر اضطراری را مشاهده می کنید.

به علت تحریک پذیری سریع و آسان شستی های قارچی و وجود مکانیزم و لوازم جانبی متعدد، از شستی های قرمز رنگ در سیستم های اضطراری استفاده می شود. 

برای حالت های اضطراری باید شستی ها به گونه ای نصب شوند تا در دسترس تمام افراد یا اپراتور بخش قرار بگیرند و از طرفی بعد از تحریک، علاوه بر اعلام سیگنال هشدار باید در حالت قفل قرار بگیرند تا مشکل برطرف شود. در تصویر زیر نماد شستی قارچی قطع اضطراری را مشاهده می کنید.

شستی های قارچی برای دو منظور استپ اضطراری و قطع اضطراری استفاده می شوند. تفاوت این دو شستی در سیستم قفل و فرمان به پلاتین ها بوده که در ادامه بررسی شده است.

شستی های قفل شو از نظر راه اندازی مجدد به سه گروه کششی یا Push-Pull، چرخشی یا Turn To Release و سوئیچ دار یا Key Release و از نظر اعلام سیگنال در مدل های صوتی و نورانی تولید می شوند. شستی اضطراری را می توان به صورت تکی، داخل جعبه های استاندارد، روی ماشین آلات و یا در تابلو برق ها نصب کرد.

سوال مهم در انتخاب شستی های قارچی این است که تفاوت شستی استپ قارچی با مدل های قفل شو در چیست؟ چرا باید شستی های اضطراری حالت قفل داشته باشند؟

در شستی استپ قارچی معمولی مکانیزم قفل وجود ندارد. این شستی ها بعد از تحریک و برداشتن نیروی دست، توسط فنرهای داخلی به حالت اول برمی گردند؛ یعنی مدار را خاموش می کنند اما هیچ تضمینی برای راه اندازی مجدد آن ندارند. دیاگرام الکتریکی شستی استپ قارچی برگشت فنری در تصویر زیر نمایش داده شده است.

شستی های قفل شو برای اطمینان از این که ماشین به صورت خودکار و یا توسط دیگران راه اندازی نخواهد شد، بعد از تحریک به صورت قفل باقی می مانند. طبق تصویر زیر، خارج کردن این شستی ها از حالت قفل در مدل های متنوع مانند a کشیدن رو به بیرون، b چرخاندن و c با سوئیچ انجام می شود.

انتخاب این نوع شستی ها به مدار و ماشین آلاتی که پس از تحریک از مدار خارج می شوند، بستگی دارد. در تاسیسات بسیار مهم و مواردی که قطع اضطراری خرابی هایی در پی خواهد داشت، باید از نوع سوئیچ دار استفاده شود. بهتر است موقعیت شستی های قطع اضطراری به نحوی باشد که تحریک کردن آن توسط افراد دیگر بخش و یا دوربین های مدار بسته قابل مشاهده باشد.

 بعد از مقایسه ی شستی های معمولی و قفل شو این سوال مطرح می شود که: آیا استفاده از شستی های قفل شو برای حداکثر ایمنی کافی ست؟

شستی های نسل اول قفل شو دارای مکانیزم قطع معمولی هستند. قطع معمولی به معنی این است که سرعت باز شدن پلاتین نرمال بسته، صدور سیگنال قطع و قرار گرفتن در حالت قفل، وابسته به میزان سرعت و نیروی اعمال شده به شستی است. در این شستی اگر تحریک به صورت کامل انجام نشود، پلاتین نرمال بسته برای لحظات کوتاهی فرمان قطع را صادر می کند ولی به علت فعال نشدن مکانیزم قفل، این پلاتین مجددا بسته می شود. بسته شدن پلاتین استپ به معنی قرار گرفتن ماشین در حالت عادی و قابل راه اندازی می باشد. در نظر داشته باشید که در بسیاری از ماشین ها، فرمان، وصل مجدد یا راه اندازی بر اساس کمیت های دیگر، به صورت خودکار یا از راه دور صادر می شود و استفاده از این نوع شستی در آن ها بسیار خطرناک است.

نقص شستی های مکانیزم معمولی این است که اپراتور مضطرب با تحریک ناقص آن ماشین را خاموش می کند و بدون این که متوجه قفل شدن شستی شده باشد، وارد محدوده ی خطر می شود. در بسیاری از شرایط وارد شدن به محدوده ی خطر و راه اندازی مجدد مدار صدمات جبران ناپذیری را به فرد وارد کرده است.

برای رفع این نقص، نوع دیگری از شستی ها با مکانیزم  اصلاح شده تحت عنوان Emergency stop trigger action ساخته شد. این شستی ها نیز به صورت مستقیم از اپراتور فرمان قطع می گیرند اما مکانیزم آن ها به میزان سرعت و فشار تحریک وابسته نیست. با تحریک عملگر این شستی، نیروی فنرهای داخلی آزاد شده و با قطع پلاتین ها، شستی را در حالت قفل قرار می دهد. به عبارت ساده تر در این شستی صادر کردن فرمان قطع بدون قرار گیری در حالت قفل امکان پذیر نیست. پس اگر اپراتور مضطرب فرمان بسیار کوچکی به شستی اعمال کند، بالافاصله پلاتین ها باز شده و شستی بدون هیچ نگرانی در حالت قفل قرار می گیرد.
در دیاگرام الکتریکی شستی های قارچی و قفل شو، یک مربع در قسمت عملگر، نشان دهنده ی تفاوت مکانیزم آن هاست. طبق تصویر زیر، دیاگرام انواع شستی های اضطراری با مکانیزم قفل و فنر داخلی را مشاهده می کنید. گزینه ی a دیاگرام شستی اضطراری با مکانیزم اصلاح شده ی کشیدن جهت رها شدن، گزینه ی b چرخاندن جهت رها شدن و گزینه ی c رها شدن با سوئیچ می باشد.

در کنار شستی های قرمز رنگ روی برخی از ماشین آلات دیده می شود که از شستی های قارچی مشکی رنگ قفل شو یا قابل لاک گذاری و بدون چراغ نیز استفاده شده است. این شستی برای قطع اضطراری نبوده و به عنوان شستی قطع ماشین در حالت ایمن Machine Stop, Safety Stop است.
این شستی معمولا توسط سرپرست کارگاه وقتی تحریک می شود که یک بخش یا ماشین به صورت با برنامه و ایمن خاموش شده باشد. با این کار مدار تا پایان تعمیرات و بازرسی ها قابل راه اندازی نبوده و پرسنل در برابر خطرهای راه اندازی بدون هماهنگی ایمن می شوند.در تصویر  شستی قارچی مشکی رنگ قفل شو یا قابل لاک گذاری جهت جلوگیری از استارت بدون هماهنگی ماشین آلات را مشاهده می کنید.

در برخی از محل ها یا ماشین آلات ممکن است چند شستی قطع اضطراری وجود داشته باشد. برای اطمینان از صدور قطعی فرمان قطع و یا مشخص شدن شستی تحریک شده از راه دور می توان از چراغ سیگنال به صورت جداگانه و یا شستی های چراغ دار استفاده کرد. چراغ در شستی های قطع اضطراری مدل های متنوع مانند تک رنگ، چند رنگ، فلاشر و … دارد.
در مدل های ساده، عملگر قارچی شکل مقداری شفاف بوده و تنها یک لامپ تک رنگ از نوع رشته ای یا LED در زیر آن قرار دارد. این مدل مانند شستی های معمولی بوده و می توان تغذیه‌ی الکتریکی جهت روشن شدن چراغ را مستقیم از پلاتین های خود شستی، مدار فرمان و یا رله های ایمنی دریافت کرد. در تصویر زیر شستی قطع اضطراری قفل شو و چراغ دار را مشاهده می کنید.

از نکته های مهم در نصب شستی های قارچی، در دسترس بودن آن ها می باشد. به همین منظور می توان با یراق های خاصی آن ها را مستقیما روی بدنه‌ی ماشین آلات، در جعبه های استاندارد پلاستیکی، فلزی و یا در تابلو برق ها نصب کرد. در تصویر زیر روش های نصب شستی های اضطراری را مشاهده می کنید. گزینه ی a و b نشان دهنده ی نصب مستقیم روی ماشین، گزینه ی c جعبه های استاندارد پلاستیکی، گزینه ی d ریموت جرثقیل ها، گزینه ی e جعبه های استاندارد فلزی، گزینه ی f به همراه دیگر شستی ها و گزینه ی g کنترل پنل با تابلو برق می باشد.

برخی از شستی های نصب دارای محفظه ی شفاف رنگی هستند که چراغ سیگنال در آن تعبیه شده است. این شستی ها را می توان بدون نیاز به متعلقات خاص مانند جعبه های استاندارد و یا تابلو برق، به صورت مستقیم روی ماشین آلات نصب و سیم بندی کرد. این شستی ها در مدل های ساده و قابل اتصال به شبکه های صنعتی و رله های ایمنی موجود هستند.
شستی های قطع اضطراری که قابلیت اتصال به شبکه های صنعتی و رله های ایمنی را دارند از نظر چراغ سیگنال منعطف تر هستند. در برخی از این شستی ها علاوه بر حالت فلاشر، از چراغ با رنگ های مختلف نیز استفاده شده است.
حالت های فلاشر و یا رنگ های متعدد برای مشخص کردن شستی تحریک شده و یا قطع شدن سیستم به علت های حفاظتی دیگر در نظر گرفته شده اند. این موارد در حالت های اضطراری می توانند کمک های زیادی به اپراتورها و یا افرادی که برای نجات اعزام شده اند، بکنند. در تصویر زیر شستی های قابل اتصال به شبکه های صنعتی و رله های ایمنی a قابل لاک گذاری، b سری SMILE شرکت ABB و c برند Banner را مشاهده می کنید.

به علت مهم بودن مبحث ایمنی، شستی های قارچی به صورت بی سیم و یا ترکیب شده با طناب های ایمنی نیز وجود دارند که در مقالات بعدی بررسی خواهند شد. در تصویر زیر و گزینه a شستی قطع اضطراری بی سیم و پرتابل، گزینه b شستی قطع اضطراری بی سیم ثابت و گزینه c سیستم طناب ایمنی را مشاهده می کنید.

دوره ی تصویری تجهیزات کنترل و فرمان